Табиғи байлық – бүгінгі ұрпақтың ғана емес, келешек ұрпақтың да игілігі. Сондықтан жер қойнауын пайдалану белгіленген заң талаптарына сәйкес жүргізілуі тиіс. Табиғи ресурстарды рұқсатсыз өндіру қоршаған ортаға зиян келтіріп қана қоймай, қоғам мүддесіне, тұрғындардың қауіпсіздігіне және мемлекеттің экономикалық мүддесіне кері әсер етуі мүмкін. Осыған байланысты Төлеби ауданында жер қойнауын заңсыз пайдаланудың алдын алу, табиғи ресурстарды қорғау және заң талаптарының сақталуын қамтамасыз ету бағытында тұрақты бақылау жұмыстары жүргізіліп келеді. Ресми мәліметке сәйкес, аудан аумағындағы жер қойнауын пайдаланушылардың заң бұзушылықтарына, қоршаған ортаға залал келтіру фактілеріне және жер қойнауын заңсыз пайдалануға жол бермеу мақсатында Төлеби ауданы әкімінің **2021 жылғы 22 қазандағы №273 өкімімен** арнайы жұмысшы топ құрылған. Кейін оның құрамына өзгерістер енгізіліп, **2022 жылғы 5 мамырдағы №130 өкіммен** жұмысшы топтың құрамы жаңартылған. Бұл топ аудан аумағындағы жер қойнауын пайдаланушыларға тұрақты мониторинг жүргізуге міндеттелген. ([Государственный портал РК][1])
Ресми деректер бойынша Төлеби ауданы аумағында жер қойнауын пайдалану құқығының объектісі ретінде **6 жер қойнауы учаскесі** тіркелген. Олар – «Балдыберек», «Бадам Сигма», «Подгорненское», «Ленгерское», «Тоғыс-2» және «Қазығұрт» кен орындары. Бұл учаскелерде құм-қиыршықтас қоспасы, баяу балқитын балшық, саз-құм және әктас өндіру жұмыстары жүргізілген. Сол кездегі ресми ақпаратта жер қойнауын пайдалану құқығының субъектісі ретінде **7 тұлға** тіркелгені көрсетілген. Олардың қатарында «NuR.S» ЖШС, «Сигма-LTD» ЖШС, «АдалАрна» ЖШС, «Батсу» ЖШС, «Ленгер қыш» ЖШС, «Карим-Т» ЖШС және «ШымкентЦемент» АҚ болған. «Тоғыс-2» кен орнында «Ленгер қыш» ЖШС, «Қазығұрт» кен орнында «Карим-Т» ЖШС саз-құм өндірумен айналысса, «ШымкентЦемент» АҚ «Қазығұрт» кен орнында әктас өндіру жұмыстарын жүргізген. Бұл мәліметтер белгілі бір кезеңдегі ресми жағдайды сипаттайды, сондықтан оларды қазіргі уақытта аталған кәсіпорындардың барлығы дәл сол мәртебеде жұмыс істеп жатыр деген мағынада қабылдауға болмайды. ([Государственный портал РК][1])
Жер қойнауын заңсыз пайдаланудың алдын алу жұмыстары рейдтік іс-шаралармен де ұштасқан. Ресми аудандық мәліметте **2022 жылдың басынан бері 3 рейдтік іс-шара ұйымдастырылғаны** және сол рейдтердің нәтижесінде заңсыз жер қойнауын пайдалану фактілері анықталмағаны көрсетілген. Сонымен қатар сол кезеңде аудан аумағындағы **Бадам және Сайрамсу өзендерінің бойында жер қойнауын пайдаланушылар жұмыс істемегені** хабарланған. Бұл – рейдтік және мониторингтік жұмыстардың негізгі міндеті тек құқық бұзушылықты анықтап, жазалау емес, заңсыз әрекеттің алдын алу екенін көрсететін маңызды дерек. ([Государственный портал РК][1])
Төлеби ауданындағы бұл жұмыс облыстық деңгейдегі кешенді бақылаумен де сабақтас. Түркістан облысы бойынша жарияланған ресми мәліметте заңсыз жер қойнауын пайдаланудың алдын алу мақсатында аудан және қала әкімдіктері жанынан жұмысшы топтар құрылғаны айтылған. Облыс көлемінде жүргізілген бір кезеңдегі мониторинг нәтижесінде заңсыз қазба жүргізілген **12 нүкте анықталып**, тиісті шара қабылдау үшін ақпарат полиция департаменті мен аудан-қала әкімдіктеріне жолданған. Сол есепті кезеңде облыс бойынша жалпы **66 рейдтік іс-шара** ұйымдастырылған. Оның ішінде Сайрам, Шардара, Созақ, Қазығұрт, Түлкібас, Сарыағаш, Бәйдібек, **Төлеби**, Мақтаарал және Жетісай аудандарында жиынтық **22 рейдтік іс-шара** жүргізіліп, аталған аудандар бойынша жалпы **12 заңсыз қазба фактісі** анықталып, материалдар облыстық Экология департаментіне жолданған. Бұл 12 фактінің барлығын Төлеби ауданына телуге болмайды: ресми деректе көрсеткіш бірнеше ауданның жиынтық нәтижесі ретінде берілген. ([Государственный портал РК][2])
Заңсыз жер қойнауын пайдалану мәселесінің маңыздылығы ең алдымен табиғи ресурстардың халыққа ортақ игілік екендігімен байланысты. Жер, су, тау мен өзен, пайдалы қазбалар – белгілі бір адамның немесе бір буынның ғана мүддесіне қызмет ететін дүние емес. Оларды пайдалану кезінде заң талаптары мен экологиялық қауіпсіздік ережелерінің сақталуы қажет. Рұқсатсыз қазба жүргізу жер бедерінің бұзылуына, табиғи ортаның өзгеруіне, ауыр техниканың қозғалысы салдарынан жол инфрақұрылымына түсетін жүктеменің артуына және басқа да мәселелерге әкелуі мүмкін. Сондықтан жер қойнауын заңсыз пайдалануға қарсы күресті тек табиғатты қорғау шарасы деп қарау жеткіліксіз. Бұл – заң үстемдігін қамтамасыз етуге, қоғамдық тәртіпті сақтауға және азаматтық жауапкершілікті қалыптастыруға бағытталған жұмыс.
**ЗАҢҒА ҚҰРМЕТ – ТАБИҒАТҚА ҚҰРМЕТ.** Құқықтық мемлекетте табиғи ресурсты пайдалану да заңмен реттеледі. Заң талаптарын сақтау кәсіпкерге ғана емес, әр азаматқа ортақ міндет. Табиғатқа қатысты жауапкершілік адамның күнделікті ісінен басталады. Бір азамат заңсыз қазбаға көз жұма қараса, екіншісі рұқсатсыз табиғи материалды сатып алса, үшіншісі қоршаған ортаға келтірілген зиянды көре тұра тиісті органға хабарламаса, заңсыз әрекеттің жалғасуына жағдай туындауы мүмкін. Сондықтан қоғамдық жауапкершілік дегеніміз – тек өзінің әрекетіне жауап беру емес, ортақ игілікке ұқыпты қарау. Төлеби ауданының табиғи ерекшеліктерін ескерсек, бұл мәселенің мәні тіпті жоғары. Таулы аймақтар, өзен арналары мен табиғи ресурстар ауданның экологиялық байлығы болып саналады. Оларды сақтау – мемлекеттік органдардың ғана емес, тұрғындардың да ортақ мүддесі.
Жер қойнауын заңды пайдаланып отырған кәсіпкерлер үшін де талап бәріне ортақ болуы тиіс. Заңды жұмыс істейтін кәсіпкер тиісті құжаттарын рәсімдеп, белгіленген міндеттемелерін орындап, экологиялық талаптарды сақтауға тиіс. Ал заңсыз жолмен пайда табуға ұмтылған әрекеттерге жол бермеу – әділ бәсекелестіктің де шарты. Заңды кәсіпкер барлық талапты орындап, міндетті төлемдерін төлеп отырғанда, рұқсатсыз қазба жүргізген тұлғаның жауапкершіліктен тыс қалуы әділдік қағидатына қайшы болар еді. Осы себепті рейдтік және мониторингтік жұмыстардың экономикалық маңызы да бар: олар табиғи ресурстарды пайдалану саласында заң талаптарының баршаға бірдей қолданылуына ықпал етеді.
Төлеби ауданында құрылған жұмысшы топтың қызметі осы міндеттермен байланысты. Оның тұрақты мониторинг жүргізуі жер қойнауын пайдаланушылардың қызметін бақылауға, ықтимал заң бұзушылықтардың алдын алуға және тиісті органдар арасында өзара іс-қимылды қамтамасыз етуге бағытталған. Ресми ақпаратта Экология департаментінің анықталған кемшіліктерге байланысты тиісті материалдарды облыстық Полиция департаментіне жолдағаны да көрсетілген. Бұл табиғи ресурстарды қорғауда әр мемлекеттік органның өз құзыреті шегінде әрекет ететінін аңғартады. ([Государственный портал РК][1])
Жер қойнауын заңсыз пайдаланудың алдын алуда профилактиканың орны ерекше. Құқық бұзушылық орын алғаннан кейін оның салдарын жоюдан гөрі, заңсыз әрекеттің басталуына жол бермеу тиімді. Сол себепті рейд барысында тек бақылау жүргізу жеткіліксіз. Жер қойнауын пайдаланушыларға заң талаптарын түсіндіру, рұқсат құжаттарының маңызын жеткізу, қоршаған ортаны қорғау талаптарын еске салу және азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыру қатар жүруі қажет. Заңды түсінген азамат оның талабын саналы түрде орындауға бейім болады. Ал саналы түрде орындалған тәртіп – тұрақты құқықтық мәдениеттің негізі.
**ЖАУАПКЕРШІЛІК – ОРТАҚ ИГІЛІКТІ ҚОРҒАУДАН БАСТАЛАДЫ.** Төлеби ауданының табиғи байлығы – аудан тұрғындарының ортақ құндылығы. Табиғи ресурстарды сақтау тек бүгінгі күннің мәселесі емес. Бүгін алынған шешімнің салдарын келешек ұрпақ көреді. Сондықтан жер қойнауын пайдаланудағы әрбір әрекетке жауапкершілікпен қарау қажет. Қазылған жерді қалпына келтіру, экологиялық талаптарды орындау, белгіленген аумақтан шықпау, рұқсатсыз өндіруге жол бермеу сияқты талаптардың әрқайсысы табиғи тепе-теңдікті сақтауға бағытталған.
Бұл жерде патриоттық тәрбиенің де маңызы бар. Отанды сүю – тек Мемлекеттік Туды құрметтеу немесе ел жетістігіне қуану ғана емес. Туған жердің табиғатына жанашыр болу, оның байлығын ысырап етпеу, заңын құрметтеу, қоғамдық мүлік пен табиғи ресурстарды қорғау да отансүйгіш азаматтың ісінен көрінеді. Адам өзі өмір сүретін ауылдың өзеніне, жолына, жайылымына, тауына жауапкершілікпен қарағанда туған жерге деген шынайы құрмет қалыптасады. Табиғи байлықты заңсыз иемденуге қарсы тұру да – ел мүддесін қорғаудың бір көрінісі.
**ЗАҢ МЕН ТӘРТІП – БАРШАҒА ОРТАҚ ТАЛАП.** Қоғамда тәртіп орнауы үшін заңды тек мемлекеттік орган талап етпеуі керек. Заңға құрмет азаматтың ішкі мәдениетіне айналуы қажет. Адам «бақылаушы бар ма?» деген сұрақпен емес, «бұл әрекет заңды ма, қоғамға зияны жоқ па?» деген түсінікпен әрекет еткенде құқықтық мәдениет орнығады. Жер қойнауын заңсыз пайдаланудың алдын алу шараларының тәрбиелік мәні де осында. Олар табиғи ресурсты рұқсатсыз алу жай ғана шаруашылық әрекет емес, мемлекет белгілеген тәртіпті бұзу екенін қоғамға түсіндіреді.
Облыс көлеміндегі бақылау жұмыстары да бұл бағыттың жүйелі жүргізілгенін көрсетеді. Ресми дерек бойынша бір есепті кезеңде заңсыз жер қойнауын пайдалану фактілері алдыңғы жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда **30 пайызға азайған**. Бұл кезеңде облыс бойынша **66 рейд** ұйымдастырылған. Жекелеген аудандарда заңсыз жұмысқа тартылған ауыр техникалар айыптұраққа қойылып, әкімшілік хаттамалар рәсімделген. Төлеби ауданы да профилактикалық рейдтер жүргізілген аудандардың қатарында аталған. ([Государственный портал РК][2]) Бұл көрсеткіштер тұрақты мониторинг пен бақылаудың маңызын көрсетеді.
Сонымен бірге әр кезеңнің статистикасын бір-бірімен шатастырмау маңызды. Мәселен, Төлеби ауданының ресми материалындағы **6 кен орны, 7 жер қойнауын пайдаланушы және 2022 жылдың басынан жүргізілген 3 рейд** – сол кездегі аудандық деректер. Ал **66 рейд, 22 рейд және 12 анықталған факт** туралы көрсеткіштер кейінгі облыстық есептің жиынтық мәліметтері. Сондықтан ауданға тікелей тиесілі емес облыстық санды Төлебидің жеке нәтижесі ретінде көрсету дұрыс болмайды. ([Государственный портал РК][1])
Табиғи ресурстарды заңсыз пайдаланудың алдын алу жол қауіпсіздігімен және инфрақұрылымды сақтаумен де байланысты. Қазба материалдарын тасымалдайтын ауыр көліктердің қозғалысы автомобиль жолдарына қосымша салмақ түсіреді. Егер қызмет заңсыз ұйымдастырылса, оның салдары табиғатпен ғана шектелмей, елді мекендердің инфрақұрылымына да әсер етуі ықтимал. Сондықтан заңсыз карьерлерге қарсы күрес – тұрғындардың өмір сүру ортасын қорғаудың да бір бөлігі.
Жастар тәрбиесінде де бұл мәселені тек экологиялық тақырып ретінде емес, азаматтық жауапкершілік тұрғысынан түсіндіру маңызды. Өскелең ұрпақ табиғи ресурстың шексіз емес екенін, оны пайдалану белгілі бір тәртіппен жүргізілетінін білуі тиіс. Туған жердің табиғатын қорғау, заңсыз әрекетке төзбеу, қоршаған ортаға ұқыпты қарау – жауапты азаматтың қасиеттері. Осындай түсінік қалыптасқанда табиғатты қорғау мәжбүрлі міндет емес, азаматтық мәдениеттің бір бөлігіне айналады.
Әділдік қағидаты да осы жерде көрінеді. Мемлекет заңды жұмыс істеп отырған кәсіпкерден белгіленген талаптарды орындауды сұраса, дәл сондай талапты заңсыз әрекет жасаған тұлғаларға да қолдануы керек. Заңның баршаға бірдей болуы – қоғамдағы сенімнің негізі. Тұрғын заңсыз әрекеттің назардан тыс қалмайтынын, табиғатқа келтірілген зиянға тиісті баға берілетінін көргенде мемлекеттік институттарға деген сенім де нығаяды. Ал сенім мен жауапкершілік қатар қалыптасқан жерде қоғамдық тұрақтылықтың негізі бекиді.
Төлеби ауданындағы жер қойнауын пайдалануға қатысты мониторингтік және рейдтік жұмыстардың түпкі мақсаты да осы – заңсыздыққа жол бермеу, табиғи байлықты сақтау, қоршаған ортаға зиян келтірудің алдын алу және заң талаптарының орындалуын қамтамасыз ету. Бұл жұмыс тек белгілі бір кезеңде өткізілетін рейдпен аяқталмауы керек. Табиғи ресурстарды қорғау тұрақты бақылауды, мемлекеттік органдардың үйлесімді жұмысын және тұрғындардың белсенді азаматтық ұстанымын талап етеді.
**Туған жердің байлығын сақтау – келешек алдындағы жауапкершілік. Заңды құрметтеу – мемлекетке құрмет. Табиғатты қорғау – туған жерге деген жанашырлық. Ал ортақ игілікке жауапкершілікпен қарау – нағыз азаматтық ұстаным. Төлеби ауданында жер қойнауын заңсыз пайдаланудың алдын алуға бағытталған жұмыстардың негізгі мәні де осында: табиғи ресурсты заң талаптарына сай пайдалану, заңсыз әрекетке жол бермеу және ауданның табиғи байлығын келер ұрпаққа аман жеткізу.**
[1]: https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-tolebi-audany/press/news/details/373979?utm_source=chatgpt.com «Төлеби ауданы аумағында жер қойнауын пайдалану бойынша»
[2]: https://www.gov.kz/memleket/entities/ontustik/press/news/details/774692?utm_source=chatgpt.com «ТҮРКІСТАН: ЖЫЛ БАСЫНАН БЕРІ ЗАҢСЫЗ ЖЕР ҚАЗУ ФАКТІЛЕРІ 30% АЗАЙҒАН»