Қазақстанда білім беру жүйесінің зайырлы сипаты заңнамалық талаптармен бекітілген. Бұл қағида мемлекеттік және жекеменшік білім беру ұйымдарына да қатысты. Мектептер білім алушыларға сапалы білім берумен қатар, белгіленген білім беру талаптары мен ішкі тәртіп нормаларын сақтауы тиіс. Осы талаптардың бірі – орта білім беру ұйымдарындағы міндетті мектеп формасына қойылатын ережелер.
Орта білім беру ұйымдарындағы мектеп формасы оқытудың зайырлы сипатына сәйкес болуы қажет. Сонымен қатар мектеп формасына әртүрлі конфессияларға тиесілі діни киім элементтерін енгізуге жол берілмейді. Бұл талаптар мектеп оқушылары үшін бірыңғай білім беру ортасын қалыптастыруға бағытталған.
Мектеп формасына қатысты талаптарды білім алушылардың сыртқы келбетіне ғана байланысты мәселе ретінде қарастырмау керек. Оның негізгі мәні білім беру ұйымындағы ортақ тәртіп пен белгіленген талаптарды сақтау, оқу процесінің зайырлы сипатын қамтамасыз ету және барлық оқушы үшін бірыңғай ережелер қалыптастырумен байланысты.
Қазақстанда бұл талаптар мектептің меншік нысанына қарамастан білім беру саласындағы жалпы нормативтік талаптармен сабақтас қарастырылады. Жекеменшік мектептер де білім беру қызметін белгіленген тәртіппен жүзеге асырады және заңнамада көрсетілген талаптарға сәйкес жұмыс істеуге міндетті. Мектептің жекеменшік болуы оған орта білім беру саласындағы міндетті нормаларды өз қалауынша өзгертуге мүмкіндік бермейді.
Білім беру ұйымдары оқу және тәрбие процесін белгіленген талаптарға сәйкес ұйымдастыруы қажет. Бұл талаптар білім сапасына ғана емес, мектептегі ішкі тәртіпке, оқушылардың қауіпсіздігіне, педагогикалық үдеріске және білім беру ортасының ортақ қағидаларына да қатысты.
Мектеп формасына қойылатын талаптар ата-аналар мен білім беру ұйымдары үшін де ортақ жауапкершілік жүктейді. Ата-аналар мен заңды өкілдер баланың белгіленген мектеп формасын сақтауын қамтамасыз етуі тиіс. Сонымен бірге мектеп формасының үлгісін белгілеу кезінде білім беру ұйымының ерекшеліктері мен ата-аналар қауымдастығының пікірі де ескеріледі.
Бұл мәселенің діни саясатпен байланысы да бар. Зайырлы мемлекет жағдайында азаматтардың діни сенім бостандығы құрметтеледі. Сонымен бірге мемлекеттік және білім беру саласындағы ортақ заң талаптарын сақтау міндеті сақталады. Сондықтан діни сенім мәселесін білім беру ұйымындағы белгіленген тәртіп пен нормативтік талаптардан бөлек қарастыруға болмайды.
Діни сауаттылықтың маңызы да осында. Азаматтар өз құқықтары мен міндеттерін дұрыс білуі, діни сенімге қатысты мәселелерді заң талаптарымен бірге қарастыра білуі қажет. Әсіресе жастар арасында діни мәселелерге қатысты ақпаратты әлеуметтік желілерден ғана емес, сенімді ақпарат көздерінен алу мәдениетін қалыптастыру маңызды.
Білім беру ұйымындағы зайырлылық қағидаты қоғамдық келісіммен де тығыз байланысты. Мектепте әртүрлі әлеуметтік және мәдени ортадан келген балалар бірге білім алады. Барлығына ортақ талаптардың болуы оқу процесінде тәртіп пен өзара түсіністікті қамтамасыз етуге ықпал етеді.
Кентау сияқты тұрғындары әртүрлі әлеуметтік және мәдени ортадан қалыптасқан қала үшін мұндай түсіндіру жұмыстарының маңызы ерекше. Қоғамдағы тұрақтылық азаматтардың заңды құрметтеуінен, бір-бірінің құқықтарын ескеруінен және ортақ тәртіп талаптарын сақтауынан басталады.
Бұл ретте діни мәселелерді түсіндіру барысында дау туғызатын пікірлерге жол бермей, мәселені қолданыстағы құқықтық нормалар негізінде түсіндіру маңызды. Әр азамат өз құқығын да, қоғам алдындағы міндетін де білуі керек. Құқықтық сауаттылық артқан сайын әртүрлі түсініспеушіліктердің алдын алуға мүмкіндік көбейеді.
Мектеп – жасөспірімнің дүниетанымы қалыптасатын маңызды әлеуметтік орта. Сондықтан білім беру ұйымында зайырлылық, толеранттылық, өзара құрмет және заңға бағыну қағидаларын түсіндірудің тәрбиелік мәні зор. Оқушы өз ұстанымын сақтай отырып, өзге адамның көзқарасына құрметпен қарауды және ортақ ережелерді орындауды үйренуі қажет.
Діни сенім мәселесіне қатысты қоғамдық пікір әртүрлі болуы мүмкін. Алайда білім беру ұйымдарында нақты құқықтық және нормативтік талаптар басшылыққа алынуы тиіс. Бұл қоғамдағы әртүрлі пікірлерді жоққа шығару емес, білім беру процесін заңда белгіленген ортақ қағидалар негізінде ұйымдастыруды білдіреді.
Жекеменшік мектептерге қатысты лицензия мәселесінде де осы қағидат маңызды. Білім беру қызметін лицензиялау кезінде ұйымның заңнамада белгіленген талаптарға сәйкестігі қарастырылады. Сондықтан қандай да бір білім беру ұйымының лицензиялық жағдайына қатысты нақты шешім тиісті тексеру мен заңда көзделген рәсімдер негізінде қабылданады.
Осы себепті «хиджабқа рұқсат берген мектеп автоматты түрде лицензиясынан айырылады» деген тұжырымды жеке норма ретінде қабылдауға болмайды. Мектеп формасына діни киім элементтерін енгізуге қойылатын талап пен білім беру ұйымының лицензиялық жағдайы өзара байланысты болғанымен, лицензия мәселесі заңнамада белгіленген талаптар мен тиісті құқықтық рәсімдерге сәйкес қаралады.
Мәселенің осылай түсіндірілуі ақпараттық жұмыстың сапасы үшін де маңызды. Қоғамда діни тақырыптарға қатысты ақпарат тез тарайтындықтан, нақты құқықтық норманы асыра түсіндіруден немесе дәлелсіз қорытынды жасаудан сақтану қажет. Азаматтарға түсінікті тілде нақты талаптарды жеткізу діни сауаттылықпен қатар құқықтық сауаттылықты да арттырады.
Кентауда жүргізіліп жатқан рухани-ағартушылық және ақпараттық-түсіндіру жұмыстарының негізгі бағыттарының бірі де осындай мәселелерді дұрыс түсіндірумен байланысты. Дін саласындағы саясат, зайырлылық, ұлттық құндылықтар, заң мен тәртіп, жастардың ақпараттық қауіпсіздігі және қоғамдық келісім бір-бірімен тығыз байланысты.
Жастардың діни сауаттылығын арттыру арқылы олардың күмәнді ақпаратқа еріп кетуінің алдын алуға болады. Ал құқықтық сауаттылық жастарға өз құқықтары мен міндеттерін түсінуге мүмкіндік береді. Осы екі бағыттың қатар жүруі қоғамдағы тұрақтылықты нығайтуға ықпал етеді.
Зайырлылық ұғымын дұрыс түсіндіру де маңызды. Зайырлы мемлекет дінге қарсы ұстаным дегенді білдірмейді. Ол мемлекеттік институттар мен білім беру жүйесінің заң талаптары негізінде жұмыс істеуін, әр азаматтың сенім бостандығын құрметтеуді және қоғамдық қатынастардың құқықтық негізде реттелуін көздейді.
Сондықтан мектептегі зайырлылық мәселесін түсіндіру кезінде де азаматтардың діни сеніміне құрмет пен білім беру саласындағы ортақ талаптарды қатар түсіндіру қажет. Бұл қоғамдық диалогтың мәдениетті әрі сындарлы болуына мүмкіндік береді.
Қоғамдық келісімнің беріктігі әртүрлі көзқарастағы азаматтардың ортақ заң мен ортақ жауапкершілік аясында өмір сүре білуіне байланысты. Әр адам өз сенімін құрметтей отырып, қоғамда белгіленген тәртіпті сақтауы қажет. Мұндай ұстаным өзара түсіністік пен тұрақтылықтың нығаюына жағдай жасайды.
Кентау қаласында дін саласындағы ақпараттық-түсіндіру жұмыстарының қоғамдық келісім тақырыбымен сабақтастығы да осында. Діни сауатты, құқықтық сауатты және өзге адамдардың көзқарасына құрметпен қарайтын азаматтар қоғамдағы тұрақтылықты сақтауға үлес қоса алады.
Мектеп формасы туралы талаптарды түсіндіру де осы кең ауқымды жұмыстың бір бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін. Себебі мектеп – жас ұрпақтың құқықтық, әлеуметтік және азаматтық мәдениеті қалыптасатын орта. Белгіленген ережелерді сақтау арқылы оқушылар жауапкершілік пен тәртіптің маңызын үйренеді.
Осы ретте ата-аналардың да рөлі ерекше. Баласына мектептің ішкі тәртібі мен қолданыстағы талаптарды түсіндіру, баланың оқу процесіне тұрақты қатысуын қамтамасыз ету және білім беру ұйымымен өзара байланыста болу ата-ананың маңызды міндеттерінің бірі.
Қоғамдағы әрбір мәселені заң аясында, сабырлы әрі нақты түсіндіру қоғамдық келісімді сақтаудың тиімді жолдарының бірі. Діни тақырыптарда да ақпаратты эмоцияға емес, құқықтық нормалар мен сенімді деректерге сүйене отырып жеткізу қажет.
Осы тұрғыдан алғанда, мектеп формасына қатысты талаптар туралы ақпараттандыру тек сыртқы киім мәселесі ретінде емес, зайырлы білім беру, құқықтық сауаттылық және қоғамдық келісім тұрғысынан да түсіндірілгені жөн.
Қазақстандағы білім беру жүйесінің зайырлы сипаты мен діни сенімге құрмет қағидалары қатар жүзеге асырылған жағдайда азаматтардың құқықтары мен міндеттерін дұрыс түсінуіне мүмкіндік артады. Ал бұл өз кезегінде жастардың бойында жауапкершілік, заңға құрмет және өзара түсіністік мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.
Кентау қаласында діни саясатты, қоғамдық және ұлтаралық келісімді, жалпыұлттық бірлікті түсіндіру бағытындағы жұмыстардың негізгі мақсаты да осы құндылықтарды күнделікті қоғамдық өмірмен байланыстыру болып табылады. Зайырлылық, заң мен тәртіп, ұлттық құндылықтар, діни сауаттылық және өзара құрмет біртұтас қоғамдық мәдениетті қалыптастыратын маңызды бағыттар болып қала береді.