Кентау қаласына қарасты Қарнақ ауылында «Кентау қалалық Руханият орталығы» КММ-нің ұйымдастыруымен Қазақстан Республикасының мәдениет және қоғам қайраткері, «Құрмет» және «Парасат» ордендерінің иегері, Түркістан облысының, Сарыағаш және Бәйдібек аудандарының, сондай-ақ Жамбыл облысы Шу ауданының «Құрметті азаматы» Оразкүл Асанғазықызымен «Ұлттық тәрбие – ұлт болашағының негізі» тақырыбында тағылымды кездесу өтті.
Тағылымды жүздесудің негізгі мақсаты – ұлттық тәрбиенің қоғам өміріндегі маңызын кеңінен түсіндіру, жас ұрпақтың бойына ұлттық құндылықтарды сіңіру, салт-дәстүр мен рухани мұраны дәріптеу, ана тілінің қадірін арттыру және ұлттық болмысты сақтаудың маңызын насихаттау. Кездесу барысында ұлт тәрбиесіне қатысты өзекті мәселелер қозғалып, ұлттық сананы қалыптастырудың жолдары жөнінде мазмұнды ойлар ортаға салынды.
Ұлттық тәрбие – халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан рухани тәжірибесін кейінгі буынға жеткізудің маңызды тетігі. Оның құрамына ана тілі, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, отбасы тәрбиесі, үлкенге құрмет, кішіге ізет, еңбекқорлық, адалдық, отансүйгіштік және туған жерге деген жауапкершілік сияқты құндылықтар кіреді. Бұл ұғымдар бір-бірінен бөлек қаралмайды. Себебі баланың дүниетанымы мен мінез-құлқы осы құндылықтардың күнделікті өмірде көрініс табуы арқылы қалыптасады.
Кездесуде ұлттық тәрбиенің ең алдымен отбасынан басталатынына ерекше назар аударылды. Бала дүниеге келген сәттен бастап ата-анасының сөзін, ісін, адамдармен қарым-қатынасын, үлкендерге деген құрметін байқап өседі. Сондықтан ата-ананың жеке үлгісі бала тәрбиесінде ерекше орын алады. Отбасында айтылған ақыл мен күнделікті көрсетілген өнеге баланың санасында ұзақ уақыт сақталады.
Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық құндылықтарды ұрпақ санасына сіңіру тек арнайы іс-шаралармен шектелмеуі керек. Ол күнделікті тұрмыста, отбасылық қарым-қатынаста, мектептегі тәрбие жұмыстарында және қоғамдық ортада жалғасын табуы қажет. Ұлттық тәрбиенің өмірмен байланысы күшейген сайын оның жас ұрпаққа әсері де арта түседі.
Кездесу барысында ана тілінің мәртебесі мен қазақ тілін құрметтеу мәселесі кеңінен сөз болды. Тіл – халықтың тарихи жадын, дүниетанымын және мәдениетін сақтайтын негізгі рухани құндылықтардың бірі. Адам өз ана тілін меңгеру арқылы халықтың әдебиетін, тарихын, салт-дәстүрін және рухани мұрасын тереңірек танып-білуге мүмкіндік алады.
Қазақ тілін дәріптеу оның маңызын сөз жүзінде мойындаумен ғана шектелмейді. Тілді күнделікті қарым-қатынаста қолдану, отбасында сөйлеу, балалардың қазақ тілінде кітап оқуына жағдай жасау, қоғамдық ортада тілдік мәдениетті қалыптастыру да маңызды. Тілдің қолданыс аясы кеңейген сайын оның ұрпақ санасында орны да нығая түседі.
Оразкүл Асанғазықызы өз өмірлік тәжірибесі мен қоғамдық қызметі барысында жинақтаған ойларын ортаға салып, ұлт болашағы тілге, тәрбиеге, ұлттық санаға және отбасындағы өнегеге тікелей байланысты екенін атап өтті. Кездесуде ұлттық құндылықтарды сақтаудың мәні өмірлік мысалдар мен қоғамдық тәжірибе тұрғысынан түсіндіріліп, кейінгі ұрпаққа рухани мұраны жеткізудің жауапкершілігі сөз болды.
Қазақ халқының салт-дәстүрі де ұрпақ тәрбиесімен тығыз байланысты. Әрбір дәстүрдің артында белгілі бір тәрбиелік мән жатыр. Үлкенге сәлем беру, бата алу, ата-ананы сыйлау, қонақты құрметтеу, ағайынмен тату болу, кішіге қамқорлық көрсету сияқты дәстүрлер адамның бойында ізгілік пен жауапкершілікті қалыптастыруға бағытталған.
Дәстүрді сақтау оның сыртқы рәсімдерін ғана орындаумен шектелмейді. Ең маңыздысы – оның ішкі тәрбиелік мазмұнын түсіну. Мысалы, үлкенге құрмет көрсету арқылы адам өзінен жасы үлкен адамдардың тәжірибесін бағалауды үйренеді. Ал кішіге ізет көрсету мейірімділік пен қамқорлық қасиеттерін қалыптастырады. Осылайша салт-дәстүр күнделікті өмірдегі адамгершілік қағидаларымен сабақтасады.
Ұрпақ сабақтастығы да кездесудің маңызды тақырыптарының бірі болды. Аға буынның өмірлік тәжірибесі кейінгі ұрпақ үшін үлкен рухани мектеп саналады. Үлкендер өз көргенін, білгенін және жинақтаған тәжірибесін жастарға жеткізсе, жастар сол мұраны жаңа заманның талаптарымен ұштастыра алады. Мұндай байланыс ұлттық құндылықтардың үзілмей жалғасуына мүмкіндік береді.
Ұрпақтар арасындағы өзара түсіністік қоғамдағы тұрақтылыққа да оң ықпал етеді. Әр буын бір-бірінің ерекшелігін түсініп, тәжірибе мен жаңа көзқарасты қатар қабылдай білсе, қоғамда өзара құрмет қалыптасады. Бұл ретте отбасы, мектеп және қоғамдық орта бір бағытта жұмыс істеуі маңызды.
Қарнақ ауылындағы кездесу барысында ұлттық тәрбие қазіргі заман жағдайында қандай мазмұнға ие болуы керек деген мәселе де өзекті болды. Бүгінгі жастардың ақпараттық мүмкіндігі кең. Әлеуметтік желілер мен интернет арқылы әлемнің кез келген бөлігіндегі ақпаратты жылдам алуға болады. Мұндай жағдайда жас адамның ақпаратты дұрыс саралап, пайдалы дүниені таңдай білуі және өзінің ұлттық құндылықтарын жоғалтпауы маңызды.
Заманауи технология мен ұлттық тәрбиені бір-біріне қарама-қарсы қоюға болмайды. Керісінше, жаңа мүмкіндіктерді ұлттық мәдениетті насихаттау, қазақ тілін дамыту, тарихи мұраны таныстыру және жастардың білімге қызығушылығын арттыру бағытында тиімді пайдалануға болады. Ұлттық құндылықты сақтай отырып, заманауи білім мен технологияны меңгерген ұрпақ қоғамның дамуына белсенді үлес қоса алады.
Ұлттық сана ұғымы да осы мәселелермен тікелей байланысты. Өзінің кім екенін, қай елде өмір сүретінін, қандай тарих пен мәдениеттің мұрагері екенін түсінген жас қоғамдағы орнын да дұрыс бағалай алады. Ұлттық санасы қалыптасқан азамат туған жеріне, ана тіліне, елінің тарихы мен мәдениетіне жауапкершілікпен қарайды.
Туған жерді құрметтеу де ұлттық тәрбиенің маңызды бөлігі. Әрбір адам өзінің өскен ортасының тарихын, мәдениетін және ерекшелігін білуі қажет. Қарнақ ауылының тарихи-мәдени ерекшеліктері осындай кездесулердің мазмұнын тереңдете түседі. Өлке тарихын танып-білу жастардың туған жерге деген қызығушылығын арттырып, тарихи жадының қалыптасуына ықпал етеді.
Ұлттық тәрбие азаматтық жауапкершілікпен де сабақтас. Адал еңбек ету, заңды құрметтеу, қоғамдық тәртіпті сақтау, айналасындағы адамдарға құрметпен қарау, елдің дамуына үлес қосуға ұмтылу сияқты қасиеттер тұлғаның азаматтық ұстанымын қалыптастырады. Сондықтан ұлттық тәрбие тек мәдени мұраны сақтау мәселесі емес, сонымен қатар қоғамға пайдалы азамат қалыптастырудың маңызды бағыты.
Кездесуде отбасы құндылықтарына да ерекше мән берілді. Отбасы – баланың алғашқы әлеуметтік ортасы. Баланың алғашқы сөздері, алғашқы әдеттері, адамдарға деген көзқарасы мен мінезінің негізі осы ортада қалыптасады. Сондықтан ата-ана мен отбасы мүшелерінің өзара сыйластығы, бір-біріне деген қамқорлығы және жауапкершілігі бала тәрбиесіне тікелей әсер етеді.
Отбасылық құндылықтарды нығайту арқылы қоғамдағы өзара сыйластықты да күшейтуге болады. Үйде үлкенді тыңдап, кішіні қолдауды үйренген бала қоғамдық ортада да адамдармен дұрыс қарым-қатынас жасауға бейім болады. Осы себепті отбасы тәрбиесі қоғамдық келісімнің маңызды негіздерінің бірі ретінде қарастырылады.
Қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікке жетуде де ұлттық тәрбиенің өзіндік орны бар. Өзінің мәдениетін және дәстүрін құрметтейтін азамат басқа адамдардың да құндылықтарына түсіністікпен қарауы керек. Әртүрлі мәдениет пен көзқарас өкілдерінің өзара сыйластығы қоғамдағы татулықты нығайтып, тұрақты қоғамдық орта қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Қазақстан жағдайында ұлттық бірлік ортақ құндылықтар мен азаматтық жауапкершілікке негізделеді. Әр азаматтың өзінің этномәдени ерекшелігін сақтай отырып, елдің ортақ мақсаттарына үлес қосуы қоғамдық келісімді күшейтеді. Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық тәрбие адамдарды бір-бірінен алшақтататын ұғым емес, керісінше өзара құрмет пен жауапкершілікті қалыптастыратын рухани негіз болуы қажет.
Жастардың бойында өз мәдениетіне деген мақтаныш сезімін қалыптастырумен қатар, өзге адамдардың тіліне, дәстүріне және мәдениетіне құрметпен қарауды үйрету маңызды. Мұндай тәрбие қоғамдағы өзара түсіністікті нығайтып, ұлтаралық келісім мен бейбіт қарым-қатынастың берік орнығуына ықпал етеді.
Кездесудің тағылымдық мәні де осында. Ұлттық құндылықтар туралы әңгіме тек тарих пен дәстүр шеңберінде қалмай, қазіргі қоғамдағы жауапкершілік, сыйластық, азаматтық ұстаным және қоғамдық келісім мәселелерімен байланыстырылды.
Аға буын өкілдерімен осындай кездесулер ұйымдастыру жастардың дүниетанымын кеңейтіп, өмірлік тәжірибеге негізделген ойларды тыңдауына мүмкіндік береді. Қоғамдық және мәдени ортада үлкен тәжірибе жинақтаған тұлғалардың пікірін тыңдау жас ұрпаққа өз болашағына қатысты ой қалыптастыруға да әсер етеді.
Оразкүл Асанғазықызының өмір жолы мен қоғамдық қызметі арқылы ұлттық құндылықтарды дәріптеу, ана тілін құрметтеу және ұрпақ тәрбиесіне жауапкершілікпен қараудың маңызы кеңінен жеткізілді. Мұндай жүздесулердің құндылығы жастардың дайын ақпаратты ғана қабылдауында емес, өз ойларын қалыптастырып, қоғамдағы маңызды мәселелерге өзіндік көзқараспен қарауына мүмкіндік беруінде.
Ұлттық тәрбие жастарды қоғамнан бөліп қарамайды. Керісінше, олардың қоғамдық өмірге белсенді араласуына, өз міндеттерін түсінуіне, айналасына жауапкершілікпен қарауына жол ашады. Туған жерге қызмет ету, білім алу, адал еңбек ету, қоғамдық тәртіпті сақтау және өз ортасына пайдалы болу да ұлттық тәрбиенің қазіргі көріністері ретінде қарастырылады.
Бүгінгі таңда ұлттық құндылықтарды сақтау мәселесі ақпараттық кеңістіктің кеңеюімен қатар жаңа мазмұнға ие болып отыр. Жастардың түрлі ақпарат көздеріне қолжетімділігі артқан сайын олардың ақпаратты саралау қабілетін қалыптастыру маңызды. Өз тарихын, тілін және мәдениетін жақсы білетін жас сырттан келетін түрлі ақпаратқа сыни тұрғыдан қарап, пайдалысын таңдай алады.
Ұлттық тәрбиенің тағы бір маңызды бағыты – кітап оқу мен рухани мұраға қызығушылықты арттыру. Қазақ әдебиеті, тарихи шығармалар, халық ауыз әдебиеті, мақал-мәтелдер мен шешендік сөздер жас ұрпақтың тілдік қорын байытып қана қоймай, адамгершілік түсініктерін де қалыптастырады. Осындай рухани мұраларды қазіргі білім беру және тәрбие жұмыстарымен ұштастырудың маңызы зор.
Ұлттық құндылықтарды дәріптеу бағытындағы жұмыстардың жүйелі жүргізілуі жас ұрпақтың рухани дүниесін байытады. Бұл бағытта отбасы, мектеп, мәдениет және руханият саласындағы ұйымдар, қоғамдық құрылымдар мен аға буын өкілдерінің бірлескен жұмысы маңызды. Әр орта өз міндетін жауапкершілікпен орындағанда ғана тәрбиенің нәтижесі тұрақты болады.
Қарнақ ауылындағы тағылымды кездесу осы бағыттағы жұмыстардың бір көрінісі болды. Кездесу барысында ұлттық тәрбие, ана тілі, салт-дәстүр, отбасы құндылықтары, ұрпақ сабақтастығы, ұлттық сана және азаматтық жауапкершілік мәселелері өзара байланыста қарастырылды.
Ұлттың рухани негізін сақтау үшін ең алдымен тәрбиенің мәнін дұрыс түсіну қажет. Тәрбие – белгілі бір кезеңде өткізілетін іс-шара ғана емес, адамның бүкіл өміріне әсер ететін үздіксіз процесс. Отбасындағы алғашқы тәрбиеден бастап мектептегі білімге, қоғамдық ортадағы қарым-қатынасқа дейінгі барлық кезең тұлғаның қалыптасуына ықпал етеді.
Сондықтан ұлттық тәрбие мәселесі қоғамның барлық буынына ортақ жауапкершілік жүктейді. Ата-ана баласына үлгі көрсетсе, ұстаз білім мен тәрбиені қатар ұштастырса, аға буын өмірлік тәжірибесін кейінгі ұрпаққа жеткізсе, жастар да өз кезегінде сол құндылықтарды жаңа заман жағдайында жалғастыра алады.
Бүгінгі жас – ертеңгі елдің қоғамдық, мәдени және рухани өміріне араласатын азамат. Оның бойында қалыптасқан құндылықтар болашақтағы шешімдеріне, адамдармен қарым-қатынасына және қоғам алдындағы жауапкершілігіне әсер етеді. Сондықтан жастар тәрбиесіне салынған әрбір рухани және адамгершілік негіз елдің болашағына жасалған маңызды қадам болып саналады.
Ұлттық құндылықтарды сақтау – өткенді ғана дәріптеу емес, оны бүгінгі өмірмен байланыстырып, болашақ ұрпаққа жеткізу. Ана тілін құрметтеу, салт-дәстүрді білу, ата-ананы сыйлау, үлкенге ізет көрсету, кішіге қамқор болу, туған жерді қадірлеу және ел алдындағы жауапкершілікті сезіну сияқты қасиеттер қай кезеңде де өз маңызын жоғалтпайды.
Қарнақ ауылында өткен «Ұлттық тәрбие – ұлт болашағының негізі» атты тағылымды кездесу осы ойларды кеңінен түсіндіруге мүмкіндік берді. Ұлттық тәрбиенің мәні мен мазмұны, оның отбасы мен қоғамдағы орны, ана тілінің маңызы және ұрпақ сабақтастығы мәселелері кеңінен қозғалып, аға буын мен кейінгі ұрпақ арасындағы рухани байланысты нығайтуға бағытталған мазмұнды пікірлер айтылды.
Мұндай кездесулердің маңызы олардың бір күндік іс-шарамен шектелмеуінде. Кездесуде айтылған ойлар жастардың күнделікті өмірінде жалғасын тауып, отбасындағы қарым-қатынаста, оқу барысында, достық ортада және қоғамдық қызметте көрініс табуы қажет. Сонда ұлттық тәрбие нақты өмірлік ұстанымға айналады.
Ұлттық тәрбие – ұлт болашағына деген жауапкершіліктің бір көрінісі. Тілі мен дәстүрін қадірлейтін, тарихын білетін, отбасылық құндылықтарды құрметтейтін, өзге адамдардың мәдениеті мен көзқарасына түсіністікпен қарайтын, қоғам алдындағы міндетін сезінетін ұрпақ елдің тұрақты дамуына өз үлесін қоса алады.
Қарнақтағы тағылымды жүздесу де осы мақсаттағы рухани-ағартушылық жұмыстардың жалғасы болды. Осындай кездесулер арқылы ұлттық құндылықтарды жас ұрпаққа түсіндіру, аға буынның тәжірибесін жеткізу және қоғамдағы өзара құрмет пен келісім мәдениетін нығайтуға мүмкіндік бар.
Ұлт рухы ең алдымен ұрпақ тәрбиесінен басталады. Ал ұрпақ тәрбиесі отбасындағы өнегеден, ана тіліндегі алғашқы сөзден, үлкендердің ақылынан, салт-дәстүрдің тәлімінен және туған жерге деген сүйіспеншіліктен қалыптасады. Осы құндылықтар сабақтастығы үзілмеген жағдайда ұлттық рух та, қоғамдық бірлік те берік болады.